Onderwijs aan kinderen met ernstige meervoudige beperkingen (IQ < 35)

Bij kinderen met ernstige meervoudige beperkingen (EMB) is er sprake van verstandelijke beperkingen (IQ < 35), in combinatie met motorische, zintuigelijke en/of medische problematiek. Zij gaan sinds een aantal jaren steeds vaker naar school, meestal een ZML- of Mytyl/Tyltylschool. Het onderwijs aan deze leerlingen vraagt specialistische kennis van de leerkrachten. Vier kernbegrippen spelen bij deze doelgroep een rol:

• Heterogeniteit: de aard en ernst van de beperkingen én de (ontwikkelings)mogelijkheden bij leerlingen met EMB lopen sterk uiteen. Maatwerk in de klas is dus essentieel.
• Complexiteit: de cognitieve en bijkomende beperkingen kunnen op elkaar inwerken en elkaar versterken. Dat maakt interdisciplinair werken noodzakelijk.
• Afhankelijkheid: leerlingen met EMB zijn erg afhankelijk van de omgeving. Dat geldt voor alle dagelijkse handelingen. Van de leerkracht vraagt dit onder meer een groot inlevingsvermogen.
• Communicatie: leerlingen met EMB communiceren meestal niet of nauwelijks door middel van gesproken taal. Eén van de grote uitdagingen voor leerkrachten is het verstaan van hun manier van communiceren en het alert zijn op signalen.

Voor het onderwijs aan leerlingen met EMB heb je als leerkracht specifieke expertise en competenties nodig. In de initiële hbo-opleidingen voor leerkrachten komt deze doelgroep niet of nauwelijks aan bod. Met deze post-hbo opleiding voor leerkrachten van kinderen met EMB bereik je de benodigde verdieping en ontwikkel je praktische vaardigheden. Hiermee kun je bijdragen aan het ontwikkelen van een visie op het onderwijs aan deze leerlingen voor je school.

Nieuwe opleiding in een bestaande traditie
In samenwerking met het EMG Platform, kennisnetwerk en informatiepunt voor en door ieder die professioneel of persoonlijk betrokken is bij mensen met EMB, heeft GITP PAO negen jaar geleden een leergang voor gedragswetenschappers in de zorg voor mensen met EMB ontwikkeld. Vijf jaar geleden is een post-hbo opleiding voor begeleiders en leerkrachten gestart. Vorig jaar zijn we gestart met een post-hbo speciaal voor leerkrachten. Meer dan 150 cursisten zijn in de afgelopen jaren enthousiast en geïnspireerd geraakt door de inhoud van deze opleidingen.

Rendement van de opleiding
In deze opleiding werk je doorlopend aan praktijkopdrachten. Dit heeft twee grote voordelen. Je oefent systematisch met de toepassing van de opgedane kennis en je ontwikkelt specifieke competenties. Daarnaast profiteren je leerlingen met EMB en je collega’s heel direct van de opleiding die je volgt omdat je de opgedane kennis meteen toepast in de praktijk.
Vanuit het perspectief van de schoolorganisatie is deze opleiding een investering in nieuwe kennis. Up-to-date kennis is een onmisbaar fundament voor optimaal onderwijs aan leerlingen met EMB. In hoeverre deze nieuwe kennis ook toepassing vindt in de dagelijkse praktijk is niet alleen afhankelijk van de deelnemer aan de opleiding maar ook van de context binnen diens organisatie. Het is daarom belangrijk dat je leidinggevende en je praktijkbegeleider betrokken zijn bij de ‘transfer’ van de opleiding.

Na afloop van deze opleiding:

• beschik je over gedegen kennis van de belangrijkste aspecten in het onderwijs aan leerlingen met EMB;
• heb je je vaardigheden in het onderwijzen van leerlingen met EMB uitgebreid;
• kun je de verworven kennis en vaardigheden toepassen in je eigen werksituatie.

Module 1: De ontwikkelingsfase van kinderen en volwassenen met EMB (twee dagen)
Je leert op welke niveau leerlingen met EMB functioneren en hoe zij in ‘de wereld’ staan. Dit heeft een grote invloed op hoe zij zichzelf en hun omgeving ervaren en wat zij waarnemen. Je leert je hierdoor in te leven in de leerlingen en begrijpt wat je van hen mag verwachten, wat hun (basis)behoeften zijn en welke ontwikkeling er mogelijk is.

Module 2: Contact (een dag)
Je leert op welke wijze je contact maakt, in stand houdt en hoe je het contact stimuleert.

Module 3: Alertheid (drie dagen)
Om te kunnen leren en te communiceren is het belangrijk dat een leerling regelmatig optimaal alert is. In deze module leer je wat alertheid is. Een ogenschijnlijk eenvoudig begrip, maar er gaat veel achter schuil. Het heeft te maken met het verwerken van prikkels, met het adequaat reageren op die prikkels, met ervaren en beleven, maar ook met het ritme in de dag. Je leert wat het belang van de alertheid is en welke alertheidsfasen er te onderscheiden zijn. Ook leer je hoe je de alertheid van de leerlingen met EMB kunt beïnvloeden. Tot slot leer je hoe je het dagprogramma kunt aanpassen zodat het zoveel mogelijk recht doet aan de alertheid van de leerlingen met EMB.

Module 4: Communicatie (twee dagen)
Veel leerlingen met EMB spreken niet of weinig, of hebben anderszins moeite met communicatie. Je leert in deze module hoe kinderen met EMB zelf communiceren en hoe je alert kunt zijn op deze (vaak kleine) signalen. Ook leer je op welke wijze je leerlingen kunt stimuleren in hun communicatieve vaardigheden, zodat ze (meer) invloed kunnen uitoefenen. Daarnaast leer je op welke wijze je jezelf kunt duidelijk maken aan leerlingen met EMB, aansluitend bij hun (on)mogelijkheden en tempo. Er komen veel verschillende communicatievormen naar voren in deze module.

Module 5: Stimuleren van ontwikkeling en leerlijnen (vier dagen)
In deze module staat centraal op welke manier kinderen met EMB leren en welke verwachtingen je kunt hebben van de ontwikkeling op de verschillende gebieden. Hoe geef je gerichte stimulering vervolgens vorm? En wat zijn passende activiteiten hierbij? Je leert bij het stimuleren rekening te houden met de alertheid en het persoonlijke contact. Het praktisch toepassen van de leerlijnen die speciaal voor deze leerlingen zijn ontwikkeld (Plancius, Vijfwijzer) wordt uitgebreid besproken.

Module 6: Omgaan met ouders (twee dagen)
Je leert tijdens deze dagen welke impact het heeft op ouders en de rest van het gezin om een kind met EMB te hebben. Je leert op welke manieren je kunt samenwerken met de ouders, waarbij je recht doet aan zowel de ervaring, kennis en verwachtingen van de ouders als aan je eigen professionele kennis en vaardigheden.

Module 7: Methodisch werken en handelingsplanning (drie dagen)
In deze module leer je hoe je de kennis uit de vorige modules kunt verwerken/integreren in het Individuele HandelingsPlan en het LeerlingVolgsysteem. Dat wil zeggen: welke informatie over de leerling is van belang om vast te leggen in een persoonsbeeld? Hoe bepaal je doelen en hoe stel je prioriteiten? Hoe werk je aan doelen, hoe evalueer je doelen en hoe volg je de vooruitgang van een leerling? Ook gaan we in op de verhouding tussen de doelen van deze leerlingen en de kerndoelen die verplicht zijn in het onderwijs. Tot slot leer je hoe je collega’s kunt motiveren en sturen en hoe je vorm geeft aan het interdisciplinair werken.

Module 8: Medische aspecten en verzorging (twee dagen)
Je leert welke medische problemen vaak een rol spelen bij kinderen met EMB (zoals epilepsie, pijn en reflux), en welke invloed deze kunnen hebben op het functioneren van een leerling op school. Ook leer je hoe je binnen de klas/school om kunt gaan met zaken als medicatietoediening en epilepsie.

Module 9: Reflectie en integratie (1 dag)
Je leert welke (maatschappelijke) ontwikkelingen nu en in de toekomst een rol spelen in het onderwijs en de zorg voor kinderen met EMB. Hierbij kun je denken aan zaken als integratie, passend onderwijs en inclusie. Je wordt gestimuleerd te reflecteren op je eigen ideeën en uitgangspunten, zodat je een eigen mening vormt over deze ontwikkelingen.
Ook reflecteer je in deze module op de wijze waarop het onderwijs aan leerlingen met EMB op jouw school is georganiseerd en onderzoek je mogelijke verbeterpunten.

Literatuur
Vóór aanvang van de opleiding ontvang je een lijst met aan te schaffen boeken.
Bij aanvang van de opleiding krijg je een reader met aanvullende literatuur.

Docenten

• Karin de Geeter (hoofddocent), orthopedagoog, gespecialiseerd in de zorg en het onderwijs aan mensen met EMB. Werkt vanuit de orthopedagogenmaatschap De Geeter & Munsterman als opleider op het gebied van EMB en als consulent en casemanager voor de Centra voor Consultatie en Expertise (CCE).
• Aliët Hoekstra, orthopedagoog, sinds kort werkzaam bij ODC Klimop in Kampen, werkte tot voor kort op ZML-school de Wingerd in Nunspeet,.
• Nel van Kooten, logopedist, werkzaam in vrijgevestigde praktijk, gespecialiseerd in communicatie met mensen met verstandelijke en meervoudige beperkingen.
• Cor Reusen, fysiotherapeut in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking, trainer en docent sensorische integratie..
• Kirsten Munsterman, orthopedagoog en GZ-psycholoog, werkzaam bij Humanitas DMH en als opleider en consulent vanuit de orthopedagogenmaatschap De Geeter & Munsterman. Zij is destijds betrokken geweest bij het Koplopersproject, en is nog steeds betrokken bij scholen die lesgeven aan kinderen met EMB.
• Ietske van den Berg, arts verstandelijk gehandicapten, werkzaam bij Talant.
• Marja Pasman, intern begeleider op de Mikadoschool (ZML) in Gennep. Sinds 1998 als leerkracht ervaring met de doelgroep, tevens betrokken geweest bij ontwikkeling van de Vijf Wijzer en ervaring met het geven van nascholing hierover.

De toetsing van de opleiding gebeurt aan de hand van je praktijkopdrachten. De hoofddocenten van elke module beoordelen deze. Je ontvangt een GITP PAO-certificaat op basis van voldoende toetsresultaat, aanwezigheid (minimaal 75%) en actieve deelname.
De opleiding is erkend als Registeropleiding Stichting Post-HBO. Indien je voldoet aan de voorwaarden voor het GITP PAO-certificaat ontvang je tevens een getuigschrift van de Stichting Post-HBO. Nadere informatie over deze erkenning: www.sphbo.nl.