De psychologie houdt zich van oudsher bezig met menselijk gedrag beschrijven, begrijpen en voorspellen. Zij spiegelt zich graag aan exacte wetenschappen zoals de natuurkunde en heeft daarmee vooral aandacht voor direct, feitelijk verifieerbaar onderzoek. De innerlijke beleving van mensen is in deze benadering altijd een lastig punt geweest, want die beleving is immers moeilijk meetbaar.
Klinische psychologie is de tak die zich richt op hoe men mensen kan helpen beter te functioneren en effectiever om te gaan met problemen.
Freud (psychoanalyse), Rogers (humanistische psychologie) en Skinner (behaviorisme) zijn drie grote, invloedrijke westerse psychologen die hierover uitgebreide theorieën ontwikkeld hebben. Zij hebben veel psychologen beïnvloed, waardoor er vanuit de psychologie ook veel therapieën zijn ontstaan. Alle therapieën hebben natuurlijk een theorie over waarom mensen problemen hebben en hoe ze daarvan af te helpen zijn. Onderliggende aanname is: we kunnen er iets aan doen, we kunnen je helpen om beter te worden. Als net afgestudeerd psycholoog ervoer ik daarin destijds ook de visie van maakbaarheid: je hoeft je niet neer te leggen bij je probleem of huidige situatie, je kunt jezelf veranderen. Consequentie van deze benadering is dat je de strijd met je probleem aangaat en uiteindelijk de strijd met jezelf.
Wat is oosterse spiritualiteit?
Met oosterse spiritualiteit bedoel ik vooral het boeddhisme. Het boeddhisme kent de volgende vier edele waarheden:
- de waarheid van het lijden;
- de waarheid van begeerte als oorzaak van het lijden;
- de waarheid van het opheffen van begeerte als methode om het lijden te beëindigen;
- de waarheid van het achtvoudige pad van zelfdiscipline.
Dit achtvoudige pad (juist begrip, juiste intentie, juist spreken, juist handelen, juist levensonderhoud, juiste inspanning, juiste meditatie, juiste aandacht) bevat het begrip mindfulness. Letterlijk vertaald betekent mindfulness opmerkzaamheid, aandacht hebben voor wat er in het huidige moment aanwezig is.
Het boeddhisme is dus een levensbeschouwing met een visie op hetzelfde onderwerp als dat van de klinische psychologie: het lijden van mensen. In de boeddhistische visie neemt begeerte opheffen een centrale plaats in. Vertaal begeerte opheffen als niet streven, jezelf en de situatie accepteren zoals die is en het lijkt alsof boeddhisme qua uitgangspunt lijnrecht staat tegenover de klinische psychologie ten aanzien van het lijden.
In mijn eigen ervaring met zenmeditatie kom ik deze tegenstelling ook tegen. Het gaat om zitten en alleen maar met aandacht je ademhaling volgen. Volledige aandacht voor wat er hier en nu gebeurt en je gedachten en emoties observeren zonder daarop in te gaan (gedachten die als wolken voorbijgaan). Om verlichting te bereiken kun je niets doen, ook al is meditatie een goed idee. Het gaat elke keer weer over het opmerken van wat er is en streven heeft geen zin. De paradox is: streven om niet te streven. Hiermee staat acceptatie van wat er is centraal en gaat het over jezelf opmerken in plaats van jezelf veranderen.
West en oost samen?
Tijdens mijn studie in de jaren tachtig waren de werelden van psychologie en boeddhisme volledig gescheiden. Boeddhisme had geen plaats in de psychologie en psychologie was voor boeddhisme irrelevant. Vandaag de dag, en dat vind ik zeer interessant, is dit echt anders. De psychologie – preciezer: de Mindful-based Cognitive Therapy (MBCT) en de Acceptance and Commitment Therapy (ACT) - heeft het begrip mindfulness geïntegreerd en, de eerste resultaten zijn veelbelovend. (Mindfulness-Based Cognitive Therapy: Evaluating current evidence and informing future research. H. Coelho e.a. in Journal of consulting and clinical psychology en Steven Hayes “State of the ACT Evidence” in ContextualPsychology.org)
In de afgelopen jaren zijn oosterse spiritualiteit en westerse psychologie elkaar blijkbaar genaderd. Waar eerst westerlingen naar het oosten en oosterlingen naar het westen gingen, zijn er nu leraren en methodieken die beide tradities integreren in hun aanpak. Vanuit mijn praktijk als coach en trainer neem ik meerdere benaderingen waar, ook buiten de academische psychologie, die elementen van de oosterse spiritualiteit en westerse psychologie combineren en/of integreren. Bijvoorbeeld de zijnsoriëntatiebenadering van Hans Knibbe en de Big Mind-benadering van Dennis Merzel.
Ook buiten de psychologie is sprake van de integratie van oosterse en westerse kennis en wijsheid. Zo heeft dr. Jon Kabat-Zinn mindfulness geïntroduceerd in de westerse geneeskunde en aansprekende resultaten geboekt met onder andere depressie en pijnbestrijding (bv. American Journal of Psychiatry, 1992). Een voorbeeld van een geheel andere orde is de tv-serie Avatar, waarnaar mijn kinderen graag kijken, een serie vol oosterse filosofie en praktische psychologie.
Kracht van de westerse psychologie en oosterse spiritualiteit
Naar mijn mening schuilt er een grote kracht in de westerse en oosterse benadering combineren en integreren en ik ben verheugd dat uit onderzoek blijkt dat men hiermee veelbelovende resultaten boekt. Als kracht van de westerse psychologie zie ik het versterken en ontwikkelen van de persoonlijkheid. Psychologie levert begrippen, modellen en technieken om beter met dagelijkse situaties om te gaan. Mensen kunnen veel hebben aan zaken als gesprekstechnieken, positief denken en belemmerende overtuigingen uitdagen en veranderen. Toch heeft deze benadering beperkingen, die ik bij mezelf en anderen heb opgemerkt. Fanatiek aan jezelf sleutelen en dan nog steeds dezelfde feedback ontvangen, in positieve en negatieve zin, doet je beseffen dat er grenzen zijn aan maakbaarheid en verandervermogen. Ook ervaar je dat natuurlijk door geconfronteerd te worden met ziekte en lijden van anderen.
Aan de andere kant is er de kracht van oosterse spiritualiteit, die ik zelf benoem als de kracht van acceptatie en bewustzijn. Accepteren hoe het is, jezelf neerleggen bij de situatie kan je welbevinden enorm verbeteren. Ook hier gelden natuurlijk beperkingen. Acceptatie betekent niet dat je geen enkele actie meer onderneemt en afwacht tot anderen iets gaan doen. Het betekent ook niet lijdzaamheid en slachtofferschap, maar wel een toegenomen bewustzijn en aanvaarding van hoe jij en anderen functioneren.
Door zich in het moment van een situatie bewust te zijn van alle kenmerken van die situatie - het eigen denken, voelen, handelen en dat van anderen (en je hiertegen niet te verzetten) - kan men het meest adequate antwoord op die situatie vinden. In dat antwoord kan men vervolgens effectieve technieken inzetten. Op die manier gaan de kracht van acceptatie en die van ontwikkelen elkaar versterken.
Hoe ziet de combinatie van oosterse en westerse spiritualiteit eruit in en buiten de praktijk van de psychologie? Enkele voorbeelden.
Acceptance and Commitment Therapy (ACT)
ACT behoort tot de derde generatie van cognitieve gedragstherapieën (zie ook Ger Schurink in Gedragstherapie). De eerste generatie is puur gedragsgericht: op een bepaalde prikkel volgt een bepaalde reactie (stimulus-respons). Flooding is een voorbeeld van een techniek uit deze therapie. Een cliënt die bijvoorbeeld bang is voor kleine ruimten, zet men daarbij zonder pardon in een lift. Hoewel iemand daarvoor heel bang kan zijn, zal hij er niet dood aan gaan en langzaam maar zeker rustiger worden, zodat het duidelijk wordt dat je niet altijd bang hoeft te zijn in een kleine ruimte. Kortom, een nieuwe respons wordt gekoppeld aan dezelfde stimulus. Gedachten of gevoelens worden niet uitvoerig bestudeerd, men kijkt vooral naar waarneembaar gedrag.
De tweede generatie besteedt ook aandacht aan de beleving van mensen. Overtuigingen sturen gedrag en gevoel (stimulus-object-respons). De Rationeel Emotieve Therapie (RET) is daarvan een voorbeeld. In deze therapie spoort men irrationele (belemmerende) overtuigingen op om die vervolgens uit te dagen en te vervangen door rationele (ondersteunende) overtuigingen. Door andere gedachten te koesteren ontstaat ook een andere respons, ofwel andere gevoelens en gedragingen.
De derde generatie heeft ook aandacht voor zaken als taal en, in dit verband het meest relevant, acceptatie. ACT bijvoorbeeld probeert niet de gedachten te veranderen, zoals de RET dat beoogt te doen, en is daarmee een fundamenteel andere benadering. In ACT ziet men alle overtuigingen (gedachten) als producten van het verstand waarmee je niet de strijd moet aangaan maar die je kunt leren accepteren als gedachten. En daarmee verschuift de focus van de therapie. Het gaat niet meer zozeer over de inhoud van de gedachten van de persoonlijkheid (welke belemmerende gedachten koester jij?), maar vooral over het bewustzijn van de gedachten van de persoonlijkheid (kun je waarnemen welke gedachten er allemaal door je heen gaan en accepteren dat ze er zijn?). Je kunt ook zeggen dat de tweede generatie van gedragstherapieën (en veel meer psychotherapeutische stromingen) het ego probeert te versterken, terwijl ACT als derde generatie probeert het ego te relativeren door een verhoogd bewustzijn ervan.
Big Mind-benadering
Dennis Merzel is een Amerikaan die in Japan een klassieke opleiding tot zenmeester doorlopen heeft en daarmee de bevoegdheid heeft gekregen om zenmeester te zijn in die traditie. Terug in Amerika merkte hij dat de klassieke (Japanse) vorm van onderricht onvoldoende aansloot bij de westerse samenleving. Hij kwam in contact met Voice Dialogue, een methode die ontwikkeld is door twee Amerikaanse psychologen, Hal & Sidra Stone. Merzel zag in deze methode een manier om mensen beter te begeleiden in hun streven naar verlichting. Waar de klassieke zentraining ernaar streeft om geheel voorbij het ego te komen door het bij wijze van spreken kapot te mediteren, helpt de Voice Dialogue-techniek om voorbij het ego te komen mét toestemming van het ego.
Voice Dialogue helpt mensen namelijk de verschillende kanten van henzelf beter te leren kennen. Door de verschillende stemmen van de persoonlijkheid – ook wel subpersoonlijkheden genoemd - te verkennen, te erkennen en te herkennen ontstaat zowel acceptatie van de verschillende kanten van de persoonlijkheid als meer bewustzijn (aware ego) van de persoonlijkheid. Dit bewustzijn brengt een zekere 'onthechtheid' ten aanzien van de eigen persoonlijkheid met zich mee. De verschillende kanten van onze persoonlijkheid die ons gedrag sturen, zoals de presteerder, criticus en perfectionist in ons, blijken minder ongewenste invloed te hebben als mensen ze bewuster ervaren. De 'onthechtheid' van het ego die door Voice Dialogue groter wordt, gebruikt men bij de Big Mind–benadering vervolgens om mensen een bewustzijnstoestand te laten ervaren die ze anders pas na lang mediteren bereiken.
Zijnsoriëntatie
Hans Knibbe heeft de School voor Zijnsoriëntatie in Utrecht opgericht. Hij is opgeleid als psycholoog en heeft zich daarnaast laten inspireren door het Tibetaans boeddhisme. In zijn benadering combineert hij psychotherapeutische technieken met meditatie. Hij benoemt de zijnsgeoriënteerde aanpak als een aanpak die voorbijgaat aan het onderscheid tussen psychotherapie en spiritualiteit. Een verdere uitwerking van zijn benadering valt buiten het bestek van dit artikel, maar deze benadering is wel een duidelijk voorbeeld van de integratie.
Ongetwijfeld zijn er meer voorbeelden te noemen dan de bovenstaande drie. Opvallend is vooral dat men de combinatie steeds explicieter benoemt en dat deze benaderingen ook succesvol zijn. Succesvol bij ACT in de zin van veelbelovende onderzoeksresultaten, en succesvol bij de andere benaderingen in de zin dat ze meer bekendheid krijgen en groeien.
Wat verandert dit aan de praktijk van loopbaanbegeleiding en coaching/begeleiding van mensen? Hoe biedt de combinatie van oost en west een meerwaarde aan de begeleiding van mensen? Mijn ervaring is dat die meerwaarde er is, maar harde onderzoeksresultaten kan ik niet laten zien. Wel heb ik ervaringen op basis waarvan ik kom tot de volgende adviezen/overwegingen.
Coaching en training
In mijn team houden ik en mijn collega's (zie o.a. publicaties A. van Haaren, P. Klijssen, I. Lindermann) ons nadrukkelijk bezig met de bovengenoemde combinatie. Behalve het gebruikelijke instrumentarium van modellen, gespreksvaardigheden en oefenen met rollenspelen reiken wij onze trainingsdeelnemers oefeningen aan die bewustzijnsverhogend zijn en die helpen om meer te accepteren hoe mensen zijn en in welke situaties zij zich bevinden. Wij maken bijvoorbeeld gebruik van Aikidotechnieken om mensen op een fysieke manier psychologische principes te laten ervaren, maar ook om ze te laten ervaren dat een niet oordelend bewustzijn van een situatie iemands persoonlijke kracht versterkt. Lichaamsgerichte bewustzijnsoefeningen, of mindful movements zoals de mindfulnessbeweging ze noemt, helpen om vanuit een ruimer bewustzijn dan alleen de persoonlijkheid naar een situatie te kijken.
Het is mooi om in een groep te merken wat het effect van stilte kan zijn. Ik heb het dan over een geaccepteerde stilte, niet zozeer over de pijnlijke stilte. Vijf minuten waarin mensen even hun aandacht richten op ademhaling of lichaam kunnen een bijzonder weldadig effect hebben op de groepssfeer en het daaropvolgende gesprek.
In verschillende leergangen merk ik de kracht van bewustzijnsverhogende methoden. Een voorbeeld is de methode van organisatieopstellingen. Mensen worden zich door deze methode bewust van de dynamiek in het systeem waarin ze functioneren en hun eigen rol, gedachten en gevoelens daarin. Dit helpt ze om te realiseren en accepteren hoe het is. De acties die van daaruit ontstaan, zijn vaak meer afgewogen en passen beter bij de situatie dan op basis van technieken alleen het geval is.
Loopbaanbegeleiding
Bij de druk die op iemand rust als hij snel een andere baan moet of wil, kan acceptatie een belangrijke rol spelen. Deze druk maakt dat we snel resultaat willen boeken en dat maakt dat bijvoorbeeld de prestatiegerichte kant van mensen en begeleiders naar boven komt. Hoewel een droombaan formuleren natuurlijk nog steeds een goed idee is, kan iemand doorschieten in het willen. Vanuit dat willen is er een sterke identificatie met de presteerderskant en is de persoon zich er niet meer van bewust dat hij meer is dan alleen die presteerder. Bewustzijnsverhogende oefeningen (waarvan stilte de gemakkelijkste en altijd toegankelijke oefening is) kunnen helpen om uit de greep van de presteerder te komen, wiens greep je ook zou kunnen zien als een bewustzijnsvernauwing van het ego.
Gevoel krijgen voor hoe ruim of vernauwd iemands bewustzijn is ten aanzien van een geschikte baan vinden en daarin interveniëren, zie ik als een belangrijk element van de begeleiding. Dit past ook bij mijn ervaring dat een cognitief juiste formulering van iemands droombaan niet altijd leidt tot enthousiasme en zelfvertrouwen genereren om daarmee die baan ook te bemachtigen. Iemand moet soms dieper in zichzelf kijken om te ontdekken waar zijn belemmeringen liggen, en daarbij zijn bewustzijn en acceptatie van groot belang.
De begeleider zelf
Acceptatie van de situatie in het hier en nu, mindfulness, is gelaagd. Een opmerking als 'Het is zoals het is en daarmee moet je leren leven' geeft het belang van acceptatie aan maar komt waarschijnlijk alleen binnen op cognitief niveau. Zo'n opmerking kan men op dat niveau ook als een trucje of dooddoener beschouwen. De mate waarin de begeleider de hier-en-nusituatie met al haar aspecten kan accepteren, zowel binnen als buiten hem, bepaalt ook de mate waarin hij degene die hij begeleidt uitnodigt om hetzelfde te doen. Ook hierin is de begeleider zijn eigen instrument.
De kwaliteit van de aandacht van de begeleider is een belangrijke factor in de begeleiding en ook iets om te onderhouden. Het verdient dus aanbeveling om als begeleider je eigen bewustzijn van en gehechtheid aan je persoonlijkheid te onderzoeken. Als de begeleider zich niet geheel identificeert met zijn eigen persoonlijkheid maar afstand bewaart tot zijn eigen persoonlijkheid, zal hij eerder doen wat nodig is in plaats van doen wat hijzelf nodig heeft.
Literatuur
· Hayes, S.C., Acceptance and commitment therapy, relational frame theory and the third wave of behavioral and cognitive therapies. Behavior Therapy, 35, 639-665, 2004
· Hayes, S.C., Hayes, S. & Smith, S. Uit je hoofd, in het leven.
· Merzel, D.: Big Mind, Big Heart: Finding Your Way (2007, Big Mind Publishing)
· Knibbe, H.: Rusten in zijn: zijnsgeorienteerde begeleiding. Kosmos uitgevers
· Stone, Hal & Sidra. (1986). Handboek Voice Dialogue: Thuiskomen in jezelf. Haarlem: Mesa Verde.
· M. Williams, J. Teasdale, Z. Segal, J. Kabat-Zinn: Mindfulness en bevrijding van depressie: voorbij chronische ongelukkigheid. Uitgeverij Nieuwezijds 2008
· I. Lindermann: Innerlijk leiderschap: Academic Service 2006
· P. Klijssen: Persoonlijke kracht in acquisitiegesprekken: Academic Service 2006
· A. van Haaren in Opleiding en ontwikkeling: sturing en invloed vanuit persoonlijk leiderschap, 2008
· H. Coelho, P. Canter, E. Ernst, Mindfulness-Based Cognitive Therapy: Evaluating current evidence and informing future research. Journal of consulting and clinical psychology, 2007, vol 75,1000-1005
· J. Kabat-Zinn, Effectiveness of a Meditation-Based Stress Reduction Program in the Treatment of Anxiety Disorders, American Journal of Psychiatry (1992)
· G. Schurink, Mindfulness: integratie in de cognitieve gedragstherapie, Gedragstherapie, 2006, 39, 282-291.
Norbert Nielen (N.I.Nielen@gitp.nl) is senior trainer/adviseur bij GITP Development & Training, bij het P-team dat professonials, leidinggevenden en teams begeleidt om vanuit persoonlijk leiderschap te leven en te werken.
Dit artikel verscheen in een verkorte versie eerder in Loopbaan : tijdschrift voor loopbaanadviseurs en -begeleiders, april 2009.